Το διαδίκτυο, μια νέα καθημερινότητα στη ζωή μας. Οι επιπτώσεις στη κοινωνία.

Το διαδίκτυο, μια νέα καθημερινότητα στη ζωή μας.  Οι επιπτώσεις στη κοινωνία.

του Γιάννη Μισσιρλή

Είμαι ένας χρήστης και όχι ένας ειδικός της πληροφορικής και της τεχνολογίας υπολογιστών.

Αποφάσισα να ασχοληθώ πιο επιστάμενα με το θέμα, με αφορμή ένα βιβλίο που μου δώρισε ο γιος μου, της συγγραφέα  Dr. Mary Aiken «THE CYBER EFFECT», σε ελεύθερη μετάφραση ΟΙ ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ ΤΟΥ ΚΥΒΕΡΝΟΧΩΡΟΥ (2016 ).

Το πρώτο πράγμα που κάνω μπαίνοντας το πρωί στο γραφείο μου είναι να «ανοίξω» τον υπολογιστή μου. Θα διαβάσω (και θα απαντήσω η θα πετάξω στα σκουπίδια) την αλληλογραφία μου, θα διαβάσω τις εφημερίδες μου, θα δω τον καιρό, και ανάλογα με την περίπτωση, θα κλείσω θέσεις σε αεροπλάνα, θα αγοράσω εισιτήρια, θα κλείσω δωμάτια ξενοδοχείων, θα παραγγείλω ένα παιχνίδι για την εγγονή μου, θα μεταφέρω φωτογραφίες που «τράβηξα», θα «κατεβάσω» ταινίες, θα ακούσω μουσική, θα δω ταινίες η βίντεο σχετικά με τη δουλειά μου, θα διαβάσω απόψεις σε ηλεκτρονικές εφημερίδες η σε blogs…και θα δουλέψω, δηλαδή θα φτιάξω τις διαλέξεις μου με απλή δακτυλογράφηση η με δημιουργία διαφανειών, βίντεο κλπ.

Α, ξέχασα, θα μιλήσω με τα παιδιά μου και φίλους μέσω σκαιπ, θα πληρώσω τους λογαριασμούς μου ηλεκτρονικά.

Αυτό σημαίνει κατά μέσο ορό, 8-9 ώρες από τις 12 που βρίσκομαι στο γραφείο, είμαι μπροστά στην οθόνη του υπολογιστή μου, Δευτερά ως Παρασκευή.

Σημειωτέων ότι δεν είμαι στα FACEBOOK, TWITTER, LINKEDLN, INSTAGRAM, WhatsApp, δεν έχω δική μου ιστοσελίδα, δεν συνομιλώ με κάποιο ΒΟΤ, και δεν έχω σύνδεση διαδικτύου στο σπίτι μου. Με αλλά λογία ανήκω στην κατηγορία των εργαζομένων που έχει γίνει απαραίτητη για τη δουλειά τους η χρήση του υπολογιστή, προσπαθώ να δικτυώνομαι ηλεκτρονικά το ελάχιστο δυνατόν, και παρ. ολ’ αυτά, περίπου 50 ώρες τη βδομάδα είμαι «καλωδιωμένος».

Η γενιά μου μεγάλωσε με ομαδικά κυρίως παιχνίδια στο δρόμο η στην αλάνα, με καραγκιόζη, ραδιόφωνο και για τους τυχερούς θέατρο για διασκέδαση, με βιβλία και αριθμομηχανές στο σχολείο και στο Πανεπιστήμιο. Μετά ήρθαν η τηλεόραση, οι πρώτοι υπολογιστές που αντικατέστησαν τις γραφομηχανές, το διαδίκτυο, οι προσωπικοί /φορητοί υπολογιστές, τα ταμπλέτας, τα έξυπνα κινητά.

Τα παιδιά σήμερα έχουν γίνει «ένα» με τις οθόνες (τηλεόραση, υπολογιστή, ταμπλέτα, κινητό).  Η έκταση του φαινομένου αυτού είναι τόσο μεγάλη, παγκοσμίως, έτσι που οι οποίες συνέπειες από την καθημερινή χρήση, και μάλιστα από τη νηπιακή ηλικία, να έχουν μελετηθεί ελάχιστα, μιας και η ταχύτητα εξέλιξης του «φαινομένου» είναι ασύλληπτη.

Ας τα πάρουμε όμως τα πράγματα από την αρχή, και ας αρχίσουμε με κάποιους ορισμούς.

Διαδίκτυο ( ιντερνέτ) . Η έννοια του διαδικτύου βασίζεται στην τηλεπικοινωνιακή (ενσύρματη-ασύρματη) υποδομή που συνδέει δίκτυα υπολογιστών με αλλά δίκτυα. Ξεκίνησε τα βήματα του στο στρατό των ΗΠΑ το 1969 ως  ARPAnet για διασύνδεση του Υπουργείου τους με διάφορα ερευνητικά κέντρα, μετά προσχωρήσαν και άλλα κέντρα από άλλες χώρες, διαμορφώθηκε ένας ομοιόμορφος τρόπος διασύνδεσης ανόμοιων δικτυών με το Internet Protocol ( IP ).  Οι διάφορες διευθύνσεις ΙΡ δίνονται από μια σειρά διεθνών οργανισμών, αλλά δεν υπάρχει ένας συγκεκριμένος οργανισμός να ελέγχει ολόκληρο το διαδίκτυο. Υπάρχουν βέβαια απομονωμένα διαδίκτυα (στρατιωτικά  κ.α.) όπως και το ονομαζόμενο σκοτεινό διαδίκτυο ( darknet) , στο οποίο θα αναφερθούμε αργότερα.

Παγκόσμιος Ιστός ( world wide web, www.). Δεν είναι συνώνυμο του διαδικτύου. Μπορεί να ορισθεί ως ένας τρόπος για να έχει κάποιος πρόσβαση σε πληροφορίες που βρίσκονται αποθηκευμένες σε διάφορους υπολογιστές του διαδικτύου. Ο ιστός αυτός έχει διάφορες ιστοσελίδες ( webpages), (το 1993 υπήρχε μόνο μια, ενώ το 2016 πάνω από 1 δισεκατομμύριο). Για να προηγηθεί κάποιος (σερφάρει, στα ελληνικά) χρειάζεται ένα πρόγραμμα-λογισμικό, ένας περιηγητής ιστοσελίδων (browser), όπως είναι οι  Explorer, Safari, Chrome κ.α.

Ηλεκτρονικό ταχυδρομείο (email)

Κοινωνικά Δίκτυα ( Facebook…)

Ηλεκτρονικό Εμπόριο (ecommerce) . Στην Ελλάδα το 2015 ο σχετικός τζίρος ήταν 4.5 δις, στην Ευρώπη 500 δις, και παγκοσμίως  1.6 τρις με πρόβλεψη 2.5 τρις το 2018!

Σήμερα, είναι πανεύκολο να έχει κάποιος πρόσβαση στον παγκόσμιο ιστό πληροφοριών. Αρκεί να έχεις μια κατάλληλη συσκευή (π.χ. υπολογιστή και μόντεμ) για να συνδεθείς στο διαδίκτυο. Και βέβαια να πληρώνεις στην εταιρεία που σου προσφέρει τη δυνατότητα πρόσβασης.

Στην παγκόσμια αγορά υπάρχουν μεγάλες εταιρείες, όπως π.χ. η ΑΚΑΜΑΙ που έχει πελάτες όπως οι Apple, Facebook, eBay, Google,

Digital River ( games, Samsung, Microsoft…), MindGeek ( πορνό),  Jasper ( internet of things: Amazon, GM, Nissan, Ford, VW, connected vending machines of Coca-Cola) κλπ.κλπ.

Ασφάλεια στο διαδίκτυο κυκλοφορούν πολλά κακόβουλα προγράμματα (προβλήματα στα αρχεία του υπολογιστή), ανεπιθύμητα (spam mail) μηνύματα (διαφημίσεις κλπ.), κλοπή προσωπικών δεδομένων (Phishing) κλπ.

Αφού λοιπόν το διαδίκτυο έχει μπει για τα καλά στη ζωή μας (μέσα στο 2016 υπήρχαν 3.5 δισεκατομμύρια χρήστες ) είναι χρήσιμο να ερευνήσουμε, να σκεφτούμε, να αποφασίσουμε πως, ποσό και για τι να συνδεόμαστε με αυτό.

Εάν τέτοιο εγχείρημα είναι αρκετά δύσκολο για αντικειμενικούς λογούς. Π.χ. οι αλλαγές στην τεχνολογία που κατασκευάζει κινητά, οθόνες, υπολογιστές, και, κυρίως, συστήματα διασύνδεσης  και εφαρμογών είναι τόσο γρήγορες, που ένας σοβαρός σχεδιασμός μελέτης/ερευνάς χάνει την επικαιρότητα του πριν καλά-καλά τελειώσει. Κυρίως όμως οι δυσκολίες αναδύονται από την ιδιά τη βιομηχανία που συνδέεται με τα διαδίκτυο και τα σχετικά λογισμικά. Οι ανταγωνισμοί μεταξύ τους, τα τεράστια κέρδη που αποκομίζουν, η έλλειψη (αδυναμία?) κοινωνικού ελέγχου, τους έχουν προσδώσει τέτοια δύναμη και εξουσία που δεν θα διακύβευαν αυτή τους την προνομιακή θέση με χρηματοδότηση η ενίσχυση ερευνών που πιθανώς να κατέληγαν σε συμπεράσματα που θα στρεφόταν εναντίον τους.

Ξεκινώντας να αναφέρουμε ότι η εξέλιξη του ανθρωπίνου οργανισμού ήταν μια αργή διαδικασία, που επηρεάστηκε βέβαια από τις περιβαλλοντικές συνθήκες, στις οποίες βρέθηκαν οι πρώτοι άνθρωποι (homo sapiens, περίπου 300-100.000 χρονιά πριν, με εγκέφαλο περί τα 1400 κ.ε.). Στους ιστορικούς χρόνους, μερικές χιλιάδες χρονιά δηλαδή πριν από σήμερα, υπήρξαν εξελίξεις που βοήθησαν την ανάπτυξη του εγκέφαλου για συνθετότερες νοητικές λειτουργίες, για δημιουργία γνωσιακού υποβάθρου (cognition), συγχρόνων γλωσσών, συναισθημάτων, αφαιρετικής ικανότητας κλπ.κλπ. Με, και βέβαια μετά, το Διαφωτισμό, 350 χρονιά πριν, οι νέες επιστήμες και οι σχετικές εφαρμογές τους (Τεχνολογία) προχωρούσαν με ρυθμούς τέτοιους που ο ανθρώπινος εγκέφαλος μπορούσε να προσαρμοστεί, να κατανοήσει δηλαδή τη νέα γνώση, αν του δινόταν η ευκαιρία μάθησης (σχολεία κλπ.).

Ενώ λοιπόν η περιπέτεια της ανθρώπινης ύπαρξης στον πλανήτη μας συνεχίζεται με τα σκαμπανεβάσματα της, που καθορίζονται από τις κυρίαρχες κάθε φορά αντιλήψεις των κυρίαρχων κοινωνικών σχηματισμών, και που πολλές φορές έχει φτάσει κοντά στην πλήρη καταστροφή (πυρηνικό ολοκαύτωμα, υπερθέρμανση του πλανήτη, καταστροφικοί πόλεμοι και εξάπλωση ασθενειών κλπ.), τα τελευταία μόλις 30 χρονιά, ούτε μια γενιά δηλαδή, εμφανίστηκε κάτι πρωτόγνωρο όσον αφορά στην επίδραση του σε ατομικό η συλλογικό επίπεδο. Το διαδίκτυο.

Οι ταχύτητες εξέλιξης των σχετικών τεχνολογιών και οι ταχύτητες διείσδυσης τους στον κοινωνικό ιστό είναι ασύλληπτες, πρωτόγνωρες, και σχεδόν αδύνατον να εκτιμηθεί το αποτύπωμα τους. Όμως μερικά ευρήματα είναι αρκετά ανησυχητικά και χρειάζεται εγρήγορση από όλους μας.

Π.χ. ας δούμε κάποια στοιχεία σχετικά με την ανάπτυξη του εγκέφαλου των βρεφών. Όταν γεννηθεί κάποιο μωρόν ο εγκέφαλος του ζυγίζει περίπου 330 γραμμάρια (μ. ρο.). Όταν γίνει 2 ετών το βρέφος/παιδί έχει εγκέφαλο που ζυγίζει 1000 γραμμάρια. Στο χρονικό αυτό διάστημα δημιουργούνται 700 νέες νευρωσικές συνδέσεις κάθε δευτερόλεπτο! Κάθε εγκεφαλικό νεύρο κατά τη γέννηση έχει περίπου 2500 συνάψεις (δηλαδή τις συνδέσεις του με αλλά νευρά, ώστε να μεταδίδονται τα διάφορα σήματα (ερεθίσματα)). Στην ηλικία των 3 ετών, το κάθε νεύρο έχει περίπου 15.000 συνάψεις. Με το πέρασμα του χρόνου, ο ρυθμός δημιουργίας νέων συνάψεων μειώνεται, όπως και ο συνολικός αριθμός τους, αλλά οι παραμένουσες συνάψεις γίνονται πιο αποτελεσματικές στη λειτουργικότητα τους. Στο διάστημα μέχρι τα 3 χρονιά τους το πως θα δημιουργηθούν αυτές οι συνάψεις είναι το κλειδί για την ανάπτυξη λειτουργιών όπως η ακοή, το λεξιλόγιο και οι γνωστικές ικανότητες. Βασισμένοι σε αυτήν τη γνώση κάποιοι μυρίστηκαν αμέσως την οσμή του γρήγορου και εύκολου κέρδους. Το 1997 έφτιαξαν ένα βίντεο, με το όνομα Baby Einstein, για βρέφη και παιδιά έως 2 ετών, που περιείχε καρτούν, μουσική, λέξεις από διάφορες γλώσσες κλπ. Σε 3 χρονιά απέφερε 25 εκ $. Μπήκαν στο «παιχνίδι» και η Disney, Brainy Baby. Το 2006 ξεκίνησαν τα παράπονα, δικαστήρια, αποζημιώσεις, μιας και φάνηκε ότι όχι μόνο δεν δημιουργήθηκαν Αινσταινιδες αλλά και καθυστέρησε η ομιλία πολλών παιδιών. Η γκάμα των εφαρμογών (apps) για μωράς συνεχίζεται, ιδιαίτερα στις ΗΠΑ, παρ’ ότι η Αμερικανική Ακαδημία Παιδιατρικής (ΑΑΠ) συμβουλεύει να μην έρχονται σε επαφή με οθόνες, ούτε καν τηλεόραση, βρέφη και παιδιά μέχρι 2 ετών.

Το μεγάλωμα των βρεφών, ώστε στον εγκέφαλο τους να αναπτυχθούν με τον καλλίτερο δυνατό τρόπο οι σωστές συνάψεις για την περαιτέρω ανάπτυξη του στην υπόλοιπη ζωή του, απαιτεί την κατάλληλη αντιμετώπιση. Αλώστε κάθε βρέφος είναι ένα ξεχωριστό άτομο και η όλη του ανάπτυξη, ιδιαίτερα ο εγκέφαλος του, εξαρτάται από συνδυασμό γενετικών προδιαθέσεων και περιβαλλοντικών ερεθισμάτων. Το κάθε βρέφος χρειάζεται να του μιλήσουμε, να το γαργαλήσουμε, να το χαϊδέψουμε, να παίξουμε μαζί του. Χρειάζεται το βλέμμα της μάνας, του πατερά η οποίου αλλού το μεγαλώνει για να αναπτυχθεί η συναισθηματική του επαφή. Τα βρέφη «τρέφονται» με τις εκφράσεις στο πρόσωπο των γονιών του, με την ηρεμεί αποδοχή τους, την αγάπη και δέουσα προσοχή, ακόμα και με κάποια παροδική δυσφορία. Όταν μπαμπαλιζουν, κάνουν φαταούλες η γκριμάτσες περιμένουν ανταπόκριση από το γονιό. Η απόκριση αυτή, η αποδοχή εγγράφεται στις συνάψεις για ενίσχυση του συναισθηματικού υποβάθρου τους. Παλιότερα, όταν η μανά τάιζε το μωρόν της η οπτική επαφή μαζί του, το αλληλοκοίταγμα, ήταν άμεσο συστατικό στην όλη διαδικασία. Άντε να υπήρχε και κάποια μουσική η ραδιόφωνο τριγύρω. Στις μέρες μας όμως, με τα τόσα μικρά σε μέγεθος και ευ μετακινούμενα διαδικτυακά μέσα, κινητά, ταμπλέτας κλπ.  φαίνεται ότι το βρέφος τα έχει αυτά ως αντίπαλους στην προσπάθεια του να επικοινωνήσει με τη ματιά της μητέρας του. Σε μελέτη του 2014 στο περιοδικό Pediatrics το 75% των νεαρών μαμάδων έκανε χρήση τέτοιων συσκευών κατά τη διάρκεια του ταΐσματος, και στο 1/3 των περιπτώσεων η χρήση ήταν αδιάκοπη!

Πλέον, η χρήση των πολυμέσων και του διαδικτύου είναι τόσο διαδεδομένη στους χώρους εργασίας, που με την επιστροφή στο σπίτι η ανάγκη ενημέρωσης στα κοινωνικά δίκτυα, στο κινητό κλπ., «κλέβει» χρόνο από την επαφή των γονιών με τα παιδιά τους με πολλαπλασίαζες αρνητικές συνέπειες. Μελέτη του 2015 βρήκε ότι οι Αμερικανοί ελέγχουν τα κινητά τους 8 δισεκατομμύρια φορές τη μέρα. Άλλη μελέτη έδειξε ότι ο μέσος ενήλικας με κινητό συνδεδεμένο στο διαδίκτυο ελέγχει το κινητό τουλάχιστον 200 φορές τη μέρα! Και όσον αφορά στα βρέφη και στα μικρά παιδιά, η αναφορά της ΑΑΠ το 2011 σημειώνει ότι το 100% των παιδιών κάτω των 2 χρονών παρακολουθεί 1-2 ώρες τα «τηλε-μεσα» κάθε μέρα, ενώ το 14% πάνω από 2 ώρες τη μέρα. Άλλη μελέτη (2009) αναφέρει ότι το 40% παιδιών κάτω από 2 έτη ζουν σε σπίτια οπού η τηλεόραση είναι ανοιχτή όλη τη μέρα!

Τι σημαίνουν όλα αυτά (νούμερα, στατιστικές κλπ.)? Σημαίνουν ότι, σύμφωνα με αρκετές μελέτες (ένας γνωστός ερευνητής στην περιοχή αυτή είναι ο καθ’. του Παν. Washington, Seattle, Dimitris Christakis) τηλεθέαση σε πολύ μικρές ηλικίες μπορεί να οδηγήσει σε προβλήματα γλωσσικής ανάπτυξης, προσοχής και γνωστικής ανάπτυξης αργότερα, στη σχολική ηλικία. Κι αυτό γιατί η υπερδιέγερση του εγκέφαλου με τη γρήγορη εναλλαγή εικόνων π.χ. σε πολύ μικρή ηλικία δημιουργεί νευρωσικά δίκτυα που αναμένουν αυτήν την κατάσταση και αργότερα. Όμως στον πραγματικό κόσμο, στο σχολείο π.χ., η εναλλαγή των εικόνων δεν είναι τόσο γρήγορη με συνέπεια να «βαριέται» ο εγκέφαλος, να αποσπάται η προσοχή του παιδιού. Μάλιστα στο δείγμα των παιδιών που οι γονείς έπαιζαν μαζί τους παραδοσιακά παιχνίδια, τους μιλούσαν, τραγουδούσαν η τους διάβαζαν, ο κίνδυνος διάσπασης της προσοχής αργότερα ήταν πολύ μειωμένος.

Τίποτα δεν αντικαθιστά την επαφή, επικοινωνία, ενασχόληση κατά το μεγάλωμα του βρέφους από την ενεργό συμμετοχή των γονιών και ιδιαίτερα της μάνας στην μετέπειτα φυσιολογική ανάπτυξη του παιδιού. Αν τώρα κάποιος επισημάνει ότι η πραγματικότητα σήμερα έχει αλλάξει και το διαδίκτυο, ο κυβερνοχώρος έχει μπει για τα καλά στη ζωή μας, και ότι υπάρχουν καλά μελετημένα προγράμματα (applications, apps.) που μπορεί να βοηθήσουν στην ανάπτυξη του εγκέφαλου του παιδιού κάτω των 3 ετών, η συμβουλή που δίνεται είναι να συμμετέχει πάντα ο γονιός σε αυτή τη διαδικασία. Όλα σχεδόν αυτά τα προγράμματα-εφαρμογές έχουν αναπτυχθεί με σκοπό να πουλήσουν, με σκοπό το κέρδος, μιας και η «αγορά» είναι τεράστια. Όμως οι οποίες επιπτώσεις τους, όπως προείχαμε έχουν μελετηθεί ελάχιστα. Και, όπως λέει ο καθ’. Χρηστάκης, το καλλίτερο app του κόσμου δεν μπορεί να βοηθήσει αν το μικρό παιδί αφεθεί μόνο του.

Ο κυβερνοχώρος, λέει η καθηγ. M. Aiken, δεν είναι απλά ένα μέσον «συναλλαγής» για πράγματα όπως π.χ. να κάνουμε ένα τηλεφώνημα η να δούμε παθητικά ένα τηλεοπτικό πρόγραμμα. Είναι ένας πολύ δια δραστικός χώρος, ένας χώρος στον οποίο βυθιζόμαστε και «ξεχνιόμαστε», πολύ ελκυστικός στους ανθρώπους. Υπάρχουν δισεκατομμύρια άνθρωποι συνδεδεμένοι, υπάρχουν κοινωνικά δίκτυα, φορά, ιστοσελίδες και blogs έτσι που ο διαδικτυακός μας περίγυρος είναι/γίνεται πολύ μεγαλύτερος από τον πραγματικό μας. Με τόσους παραπάνω «φίλους» και επαφές, είναι σημαντικό να κατανοήσουμε την ανθρώπινη συμπεριφορά, και πως αυτή αλλάζει on line. Τα ένστικτα μας έχουν εξελιχθεί για να διαχειριζόμαστε τις οποίες καταστάσεις πρόσωπο-με-πρόσωπο! Όμως στον κυβερνοχώρο θα συναντήσουμε πολύ μεγαλύτερη ποικιλία συμπεριφορών με τις οποίες δεν είχαμε έρθει σε επαφή πρωτύτερα. Τα ένστικτα μας δεν είναι «εξοπλισμένα» για όλες τις νέες επαφές που θα συναντήσουμε.

Η τεχνολογία του κυβερνοχώρου, όπως άλλες τεχνολογίες στο παρελθόν, δεν είναι εξ ορισμού καλές η κακές. Όφελος η ζημιά προκύπτει από το πως/γιατί χρησιμοποιείται. Η βαθιά γνώση των λεπτομερειών και των δυνατοτήτων της κάθε τεχνολογίας είναι απαραίτητη προϋπόθεση για να κρίνουμε πως και πόσο θα τη χρησιμοποιήσουμε.

Και είναι πλέον προφανές για τον κάθε καλόπιστο άνθρωπο ότι στις κοινωνίες που υπάρχουν σήμερα, τον 21ο αιώνα, οποίο χαρακτηρισμό και να δώσουμε ( δημοκρατία, αυταρχικό καθεστώς, καπιταλιστικές σχέσεις, σοσιαλδημοκρατία κλπ.) υπάρχουν λίγοι εξουσιαστές και μεγάλες μάζες εξουσιαζόμενων. Εκτός από την ωμή βία επιβολής εξουσιαστικών σχέσεων υπάρχουν και «λεπτότεροι» τρόποι επιβολής της. Η γνώση της ανθρώπινης συμπεριφοράς και το επιστημονικό υπόβαθρο χειραγώγησης της είναι στην υπηρεσία της κάθε εξουσίας, που σκοπό έχει τη μαζική καθυπόταξη του μαζικού λαϊκού στοιχείου. Γη αυτό και η διαμόρφωση σχολικών προγραμμάτων, επιλεκτική ενίσχυση πολιτιστικών μοντέλων, επηρεασμός μαζικών μέσων ενημέρωσης, υποστήριξη επιλεγμένων ερευνητικών και τεχνολογικών κατευθύνσεων, όσο και αν «ντύνονται» με ουδετερότητα, ελεύθερη πρόσβαση η επιλογή αποσκοπούν στην, εν τελεί, χειραγώγηση και διατήρηση των σχέσεων εξουσίας. Η εποχή του διαδικτύου και του κυβερνοχώρου αποδεικνύεται ως «χρυσή εποχή» για το σκοπό αυτό. Και μάλιστα με τη συναίνεση των εξουσιαζόμενων, με την ικανοποίηση τους!

Μια παρατήρηση είναι απαραίτητη εδώ. Όλοι ξέρουμε ότι η ζωή εξελίσσεται μέσα από τις αντιφάσεις της. Με την αναγκαία σύνθεση των αντίθετων (τάσεων, ροπών, καταστάσεων κλπ.). Η ζωή είναι διαλεκτική! Κάθε νεωτερισμός που εισάγεται σε μίαν κοινωνία αντιμετωπίζεται με δέος, θαυμασμό, φόβο, καχυποψία, ανάλογα με τη διαφαινόμενη σχέση του καθένα με το νεωτερισμό η τις συνέπειες εισαγωγής του νεωτερισμού στη ζωή του. Θυμάστε το κίνημα των Λουδιτών?  Στις αρχές του 19ου αιώνα, ξεκινώντας στο Νοτινχαμ της Αγγλίας, οι εργάτες υφαντουργίας έσπαγαν τις μηχανές στα εργοστάσια, γιατί έχαναν τη δουλειά τους. Η βιομηχανική επανάσταση που με την ατμομηχανή και αργότερα τις ηλεκτρικές μηχανές μπορούσε να διευκολύνει την εργασία, και μάλιστα την επικίνδυνη εργασία, από «φίλια δύναμη» χαρακτηρίστηκε εχθρός. Γιατί? Μα γιατί ήταν ιδιοκτησία των Άγγλων βιομήχανων, που με σκοπό το κέρδος, έδιωξαν τους τεχνίτες και τους αντικατέστησαν με λιγότερο και χαμηλόμισθο προσωπικό. Παρόμοιες ιστορίες σε σχέση με την πυρίτιδα ( βοήθεια στα ορυχεία η σκοτωμοί) κλπ. κλπ. Για το θέμα μας, το διαδίκτυο και τον κυβερνοχώρο, ισχύουν τα ιδιά και ίσως σε μεγαλύτερο βαθμό.

Ασφαλώς το διαδίκτυο έχει πολλά πλεονεκτήματα. Είναι ευκολά προσβασιμο, μπορείς να συνδεθείς και να επικοινωνήσεις με φίλους/συγγενείς σε μάκρυνα μέρη, να μοιραστείς μαζί τους όμορφες στιγμές από την οικογενειακή/κοινωνική ζωή σου. Υπάρχουν ενδιαφέροντα ντοκιμαντέρ, εκπαιδευτικά προγράμματα για μαθητές, ειδήσεις και πληροφορίες δημοσιευμένες σε κάθε είδους περιοδικά, εφημερίδες. Υπάρχει  μουσική, ψηφιοποιημένα εκθέματα μουσείων κλπ.κλπ. Ακριβώς όμως επειδή είναι πολύ εύκολο και πρακτικά ανεξέλεγκτο το τι θα αναρτηθεί στο διαδίκτυο οι κίνδυνοι που ελλοχεύουν είναι άμεσοι, πάμπολλοι και πολλές φορές ενδεδυμένοι με παραπλανητικό μανδύα. Ποιος γονιός δεν θα ανησυχούσε αν ήξερε ότι με ένα απλό κλικ στο πληκτρολόγιο του υπολογιστή του παιδιού του μπορεί να εμφανιστεί στην οθόνη του περιεχόμενο με σκηνές βίας, πορνογραφίας, ρατσιστικού περιεχομένου, τζόγου κοκ? Ποιος δεν έχει ακούσει για αμπολές περιπτώσεις εκβιασμών νεαρών κοριτσιών η αγοριών από «επαγγελματίες» εκβιαστές, αλλά και από ομάδες συμμαθητών, και  που αρκετές καταλήγουν  σε αυτοκτονίες? Είναι επομένως απαραίτητο από πολύ μικρή ηλικία τα παιδιά μας, όταν βρεθούν μπροστά σε δια δραστική οθόνη, να μην είναι μονά τους. Από τη νηπιακή ηλικία χρειάζονται το γονιό (τον ενημερωμένο γονιό!) διπλά τους για να καθοδηγηθούν, να μάθουν, να εμπιστευθούν πως να πορευτούν στους δαιδαλώδεις δρόμους/μονοπάτια του διαδικτύου. Κι αυτό να γίνεται με μετρό, να είναι συμπληρωματικό και όχι αποκλειστικό στις σχολικές και εξωσχολικές δραστηριότητες των παιδιών. Ο πατέρας της κυβερνοψυχολογιας John Suler έχει πει «δεν θα πηγαίνατε τα παιδιά σας και θα τα αφήνατε μονά τους στο κέντρο της Ν.Υ. Κι όμως αυτό κάνετε όταν τα αφήνετε μονά τους στον κυβερνοχώρο».

Οι περισσότεροι αν όχι όλοι γνωρίζουμε από την εμπειρία μας, και οι παιδοψυχολόγοι γνωρίζουν αρτιότερα ασφαλώς, ποσό προσεκτικά και τρυφερά οφείλουμε να αντιμετωπίζουμε τα παιδιά σε νεαρή ηλικία, ειδικά στις ηλικίες 4-12 ετών. Τότε που έχουν έμφυτη την περιέργεια και κατά συνέπεια την τάση να ανακαλύπτουν. Και αν οι κίνδυνοι στην πραγματική ζωή είναι αρκετοί και χρειάζεται ιδιαίτερη προσοχή, σκεφτείτε τι γίνεται στον κυβερνοχώρο. Πρόσφατη μελέτη του 2015 διαπιστώνει ότι τα περισσότερα Αμερικανόπουλα αποκτούν το πρώτο τους κινητό στην ηλικία των 6 ετών, πριν ακόμα αποκτήσουν την ικανότητα λογικών συνειρμών για την κατανόηση του περιβάλλοντος κόσμου. Και κυριολεκτικά «εκσφενδονίζονται» στον κυβερνοχώρο πριν καλά-καλά καταλάβουν που βρίσκονται. Το πως θα επηρεαστεί η ανάπτυξη τους (φυσική, γνωστική, συναισθηματική) είναι, σχεδόν παντελώς, άγνωστο.

Εδώ χρειάζεται να επισημανθεί ότι ορισμένες παράμετροι της χρήσης του διαδικτύου έχουν ήδη αρχίζει να μελετώνται και κάποια συμπεράσματα βγαίνουν δειλά-δειλά. Μια τέτοια παράμετρος είναι η ανωνυμία (μάλλον υποτιθέμενη) όταν είσαι συνδεδεμένος. Δημιουργείται αίσθηση λες και είσαι ένας αόρατος σούπερμαν. Πιο σημαντικό είναι ότι υποδαυλίζει και αίρει τις έμφυτες αναστολές του συνδεδεμένου με απρόβλεπτες συνέπειες. Μελέτες επιβεβαιώνουν ότι οι άνθρωποι εμπιστεύονται ευκολότερα άλλους που «συναντούν» στο διαδίκτυο, και δίνουν προσωπικές πληροφορίες ευκολότερα.

Αυτή και άλλες παράμετροι που αφορούν στην ανθρώπινη συμπεριφορά, όπως η παρορμητικότητα, ο ψυχαναγκασμός σε συνδυασμό με τη θεωρία σημάτων χρησιμοποιούνται στο σχεδιασμό των νέων συσκευών για χρήση στο διαδίκτυο, αλλά και σε λογισμικά επικοινωνίας. Η θεωρία σημάτων, που ξεκίνησε από παρατηρήσεις στη συμπεριφορά ζωών, αναφέρεται στη χρήση οπτικών, ακουστικών, χημικών αλλά και σημάτων αφής για επικοινωνιακούς σκοπούς και για προσέλκυση ποθητών προσώπων η αντικειμένων. Έτσι το μέγεθος, τα χρώματα, οι ήχοι ειδοποίησης, τα φωτεινά σήματα, οι δονήσεις, και σε λίγο (ήδη σχεδιάζονται!) η έκκληση φερόμενων (χημικές ουσίες που εκκρίνει ο οργανισμός για να προσελκύσει) χρησιμοποιούνται σχεδιασμένα για να ανατρέχουμε συχνά στα κινητά, ταμπλέτας, υπολογιστές κλπ. Σε ένα άρθρο της  Eva Ritvo «Facebook and your Brain» αναφέρεται ότι η δικτύωση στα κοινωνικά δίκτυα προκαλεί την έκλυση μεγάλης δόσης ντοπαμινης, όπως και βοηθάει στην καταπολέμηση της αίσθησης της μοναξιάς. Ντοπαμινη είναι μια οργανική χημική ουσία που εκλύεται στον εγκέφαλο για να ελέγχει κινητικότητα και συναισθηματικές αποκρίσεις  αλλά και σχετίζεται με την αίσθηση της ευχαρίστησης/ικανοποίησης. Η ποσότητα που εκλύεται μπορεί να εκληφθεί και ως ένδειξη του σχετικού εθισμού. Ο νευροεπιστημονας Jaak Panksepp ορίζει τον εθισμό ως μια υπέρμετρη μορφή αναζήτησης. Κατ’ αυτόν, στον εθισμένο που αποζητάει τη «δόση» του ναρκωτικού του, η του αλκοόλ, η μιας αναζήτησης στο Google προκαλείται έκλυση ντοπαμινης που τον κρατά σε συνεχή υπερδιέγερση και αναμονή.

Στις μέρες μας υπάρχουν πολλές πλέον αναφορές για το φαινόμενο που αποκαλείται εθισμός στο διαδίκτυο. Τα νούμερα είναι ανησυχητικά, 10-15% των εφήβων σε Κίνα και Κορέα έχουν χαρακτηριστεί ως εθισμένοι στο διαδίκτυο, ενώ μελέτη του 2014 σε 7 ευρωπαϊκές χώρες διαπίστωσε ότι 14% από τις 13000 των εφήβων διαγνωστήκαν με δυσλειτουργική διαδικτυακή συμπεριφορά, με συνεπακόλουθα προβλήματα στο σπίτι, στο σχολείο η γενικότερα. Μια άλλη κατηγορία εθισμού είναι η ψυχαναγκαστική τάση για ψώνια στο διαδίκτυο. Ο κολοσσός πωλήσεων eBay είχε 162 εκατό. ενεργούς χρήστες το τελευταίο τρίμηνο του 2015. Όπως συμβαίνει εδώ και καιρό με τις μεγάλες πολυεθνικές (και όχι μόνο) για να «διασκεδάσουν τις εντυπώσεις» και να δείξουν κοινωνική ευαισθησία η e-Bay δημιούργησε ένα blog για τον εθισμό στα ψώνια με το όνομα Retail Therapy Syndrome. Άλλος εθισμός είναι ο σχετιζόμενος με τα διαδικτυακά παιχνίδια. Αναφορές για νέους που παίζοντας ασταμάτητα έπαθαν θρομβώσεις, για οικογένειές που ξέχασαν τα νήπια τους, κάποια πέθαναν από ασιτία, κ.α. σχετικά γεγονότα είναι καθημερινό φαινόμενο. Η βιομηχανία διαδικτυακών παιχνιδιών έχει τζίρο 66 δισεκ. $ ετησίως. Εάν από αυτά το World of Warcraft έχει σχεδιαστεί έτσι ώστε οι παίχτες να βρίσκονται σε ένα περιβάλλον οπού θα παίζουν όσο το δυνατόν περισσότερο. Το παιχνίδι δεν έχει «τέλος». Ενώ π.χ. στα πραγματικά παιχνίδια, ποδόσφαιρο η μπασκετμπολ η φυσική εξέλιξη τους είναι τέτοια που οι παίχτες κουράζονται προς το τέλος τους, αρά στο παιχνίδι μειώνεται ο ρυθμός του, οπ παιχνίδι εξελίσσεται με μικρότερο βαθμό δυσκολίας. Το αντίθετο γίνεται με τα περισσότερα διαδικτυακά παιχνίδια! Παίζεις περισσότερο και η δυσκολία ανεβαίνει, χωρίς τέλος, για να συνεχίζεις, μέχρι τελικής πτώσεως, αρκετά συχνά.

Το τι συμβαίνει με τα ψυχολογικά προβλήματα που εμφανίζονται στα κοινωνικά δίκτυα, σε νέους και νέες, οπού ο ναρκισσισμός, η μεταμφίεση  (εξωτερική, εμφάνισης δηλαδή, η και εσωτερική), τα δίκτυα γνωριμιών και σύναψης σχέσεων, η αίσθηση της απόρριψης κλπ. είναι ένα τεράστιο κεφάλαιο που πρέπει να το κοιτάξει με επείγοντα τρόπο η κοινωνία, το σχολείο, η οικογένεια.

Επειδή θα έχετε ίσως κουραστεί από αυτές τις αναφορές, που πιστέψτε με, επιλέχθηκαν ώστε να δώσουν μιαν εικόνα του τι συμβαίνει στο διαδίκτυο, χωρίς αισθησιασμό και χωρίς ακραία παραδείγματα, θα τελειώσω την ομιλία μου με μια ακόμα αναφορά και με μια σύνοψη απόψεων για το που πάμε.

Το διαδίκτυο για το οποίο μιλάμε και ο κυβερνοχώρος στον οποίο αναφερθήκαμε αποτελεί μόνο το 4% του συνολικού κυβερνοχώρου από άποψη πρόσβασης και αποθήκευσης δεδομένων. Είναι σαν την κορυφή του παγόβουνου. Κάτω από την επιφάνεια υπάρχει το «βαθύ διαδίκτυο», deep internet, στο οποίο δεν μπορεί κάποιος να πλοηγηθεί με τα συνηθισμένα μέσα. Χρειάζεται ένας ειδικός περιηγητής (π.χ. ο Tor). Τα περισσότερα περιεχόμενα στο βαθύ διαδίκτυο είναι «βαρετά» όπως π.χ. βάσεις δεδομένων κυβερνήσεων, ιατρικοί φάκελοι, φάκελοι Πανεπιστήμιων, ταξινομημένοι αριθμοί κινητών και παλιά περιεχόμενα ηλεκτρονικού ταχυδρομείου. Εάν τμήμα του όμως, το λεγόμενο darknet, αν και μικρό, βρίθει από δραστηριότητα εγκληματικού η/και ανορθόδοξου η παράνομου περιεχομένου. Υπάρχουν σύνδεσμοι για διεθνείς αγορές ναρκωτικών, μαύρη αγορά οπλών, εμπόριο πορνείας, υλικό παιδοφιλίας, σύνδεσμοι δολοφονών, στοιχημάτων, «ζωντανοί» αγώνες μέχρι θανάτου και ό,τι «άρρωστο» μπορεί κάνεις να φανταστεί. Επί πλέον όλα τα βιβλία, μουσική, ταινίες που έχουν κυκλοφορήσει, πληροφορίες για ασφάλεια υπολογιστών, για «πειρατές υπολογιστών» –  hackers, κλπ. Οι συναλλαγές δεν γίνονται με τις συνηθισμένες πιστωτικές κάρτες αλλά με κυβερνώ-νομίσματα όπως τα bitcoins (θυμάστε το Βαρουφάκη?).

Το βαθύ διαδίκτυο χρησιμοποιήθηκε πρώτα από την κυβέρνηση των ΗΠΑ και ο περιηγητής Tor αναπτύχθηκε έτσι ώστε η ταυτότητα των χρηστών του να προστατεύεται από αντικατασκόπους, δημοσιογράφους κλπ. ώστε η επικοινωνία των δικών της πρακτόρων να γίνεται με ασφαλή τρόπο. Μέχρι το 2002 οπότε οποιοσδήποτε μπορούσε να κατεβάσει το Tor δωρεάν. Το 2015, κατά τις εκτιμήσεις της Europol, οι δοσοληψίες στο darknet αγγίζουν το 1 τρισεκ. $/χρόνο.

Από το βαθύ διαδίκτυο ο Edward Snowden ανέσυρε και δημοσιοποίησε τους περίφημους εμπιστευτικούς φακέλους της NSA. Για κάποιους είναι εγκληματίας (κυβέρνηση των ΗΠΑ) για άλλους ένας θαρραλέος ήρωας. Κάποιοι έχουν καταδικαστεί παρέχοντας ελεύθερη πρόσβαση σε «κατέβασμα» κινηματογραφικών ταινιών η μουσικών έργων. Μερικοί λένε ότι αυτό είναι κλοπή πνευματικών δικαιωμάτων και ότι κινδυνεύουν θέσεις εργασίας κλπ.κλπ. Είναι ζητήματα που θέλουν σοβαρή διαβούλευση, ακόμα και στα πλαίσια ενός συστήματος που κινητήρια δύναμη είναι το κέρδος.

Μια ακόμα σχετική παράμετρος είναι η κλοπή των προσωπικών δεδομένων που διακινούνται στο επίσημο διαδίκτυο. ΟΟΣΑ passwords και να χρησιμοποιήσεις, να τα αλλάζεις συχνά ( και να τα θυμάσαι βέβαια), οι χακείς βρίσκουν τρόπους να σπανέ τους κωδικούς και να πουλάνε μετρά αυτά τα δεδομένα σε υπηρεσίες του βαθέως διαδικτύου που με τη σειρά τους τα μεταπωλούν. Η κλοπή και χρήση προσωπικών δεδομένων το 2016 ήταν το υπ.αρ. 1 παράπονο καταναλωτών στην Επιτροπή Ομοσπονδιακού Εμπορίου των ΗΠΑ.

Προς συζήτηση αντί συμπερασμάτων.

Ο κυβερνοχώρος και το διαδίκτυο έχει μπει για τα καλά στη ζωή μας. Οι περισσότεροι χρήστες του νοιώθουν ικανοποίηση από την αίσθηση ελευθέριας και διευκόλυνσης που παρέχει. Ήδη αρκετοί, και στο μέλλον πολύ περισσότεροι, θα δουλεύουν από το σπίτι τους,  θα έχουν επικοινωνία, ενημέρωση, διασκέδαση, πληροφορίες, όλα πανεύκολα στο κινητό, στο ταμπλέτα, στην οθόνη του προσωπικού υπολογιστή. Και, ανάλογα με την ιδιοσυγκρασία του καθένα υπάρχουν τα Chatbots ( εφαρμογές για να επικοινωνείς με το αγαπημένο σου ρομπότ, τον «κολλητό» σου δηλαδή).

Αυτή η τεχνολογία έχει ασύλληπτες δυνατότητες για εφαρμογές της στην ερευνά, στη συντροφιά, στην εκπαίδευση, στις αγορές προϊόντων και υπηρεσιών, στην παροχή υγείας κλπ. Οι δυνατότητες για τους μοναχικούς ανθρώπους η τα άτομα με ιδιαίτερες ανάγκες, η τους μαθητές με δυσκολίες μάθησης φαντάζουν θαυμάσιες.

Από την άλλη υπάρχουν τόσοι πολλοί άγνωστοι παράγοντες. Μια πολύωρη συνομιλία με το αγαπημένο σου chatbot μήπως αυξάνει την κοινωνική απομόνωση αντί το αντίθετο? Το 2020, σε 3 χρονιά θα υπάρχουν 5 δις άνθρωποι στο διαδίκτυο, είναι σαν μια μαζική και ταχύτατη ανθρώπινη μετανάστευση στον κυβερνοχώρο! Ο αριθμός των ανθρώπων με τους οποίους συνδεόμαστε  αυξάνει ραγδαία, οι κοινωνικές επαφές στον κυβερνοχώρο αλλάζουν ταχύτατα με μια τεχνολογία που αλλάζει ακόμα πιο γρηγορά. Το παράδοξο στον κυβερνοχώρο είναι το εξής: οι άνθρωποι του επιχειρεί συνδιαλέγονται και εδώ για να βγάλουν λεφτά, οι φίλοι επικοινωνούν μεταξύ τους, οι άνθρωποι ακόμα ερωτεύονται, οι έφηβοι νοιάζονται για την εμφάνιση τους, τα παιδιά παίζουν μαζί. Αλλά όλοι είναι ολομόναχοι, κοιτάζοντας τις οθόνες τους και όχι ο ένας τον άλλον. Πως αυτός ο τρόπος ενασχόλησης θα διαμορφώσει την προσωπικότητα του καθένα, και πως πλέον θα διαμορφωθεί η κοινωνία?

Συμβαδίζει πάντα η τεχνολογική εξέλιξη με την κοινωνική πρόοδο?  Όταν το 2020, όπως υπολογίζεται, θα βρισκόμαστε μονοί μας στα «έξυπνα» σπίτια μας, στα «έξυπνα» αυτοκίνητα, φορτωμένοι με διαφορά επικοινωνιακά μαραφέτια, τα μωράς στις «έξυπνες» κούνιες με τα ταμπλέτας, οι έφηβοι με τα ηλεκτρονικά κασκέτα, με την προσωπικότητα μας διασπασμένη σε διαφορετικές διαδικτυακές πλατφόρμες, με ανταγωνιστές για δουλείες τα ρομπότ, και με επικυριαρχία των πιο σκοτεινών δυνάμεων στον κυβερνοχώρο, μήπως είναι καιρός να σκεφτούμε που πάμε??

Στην αρχή της ομιλίας μου ανέφερα ποσό απαραίτητο είναι να βρίσκεται ο γονιός διπλά στο παιδί του για να το συμβουλεύει στην πλοήγηση του. Αρκεί όμως αυτό? Τι κάνει η υπεύθυνη πολιτεία? Ποιος έχει τον έλεγχο? Όλα δείχνουν ότι το πάνω χέρι το έχει η σχετική βιομηχανία (δείτε ποιοι είναι οι πλουσιότεροι άνθρωποι στον κόσμο). Η οποία έχει φυσικά στο νου της το κέρδος και κάθε ιδέα για έλεγχο την πολεμάει, μιας και κοστίζει! Μάλιστα η δομή, η αρχιτεκτονική του διαδικτύου είναι τέτοια που διευκολύνει το να μην υπάρχει κάποιος συγκεκριμένος υπεύθυνος. Εκεί που τα συμφέροντα δεν μπορούν να διακυβεύονται, όπως στον αμερικανικό στρατό, υπάρχει εάν κομμάτι του διαδικτύου, το NIPRNet, ένα ιδιωτικό διαδίκτυο με αδύνατη πρόσβαση στους απέξω.

Πολλές χώρες προσπαθούν να επιδράσουν στο διαδίκτυο τοπικά. Π.χ. η Κίνα έχει κατακερματίσει το διαδίκτυο σε τμήματα, στη Γαλιά προσπαθούν να επιβάλουν νομού για τα ταμπλέτας στα μωρά, στη Ν. Κορέα βάζουν πρόστιμα σε γονείς αν τα παιδιά τους είναι στο διαδίκτυο πάνω από κάποιο (απροσδιόριστο ακόμα) χρόνο, στην Ευρωπαϊκή Ένωση υπάρχει έντονη δραστηριότητα για να εγκριθεί το «δικαίωμα στη διαγραφή προσωπικών δεδομένων» κλπ.κλπ.

Όμως το διαδίκτυο είναι ένας παγκόσμιος ιστός, τοπικές λύσεις δεν αποτελούν καθοριστική λύση στα οποία προβλήματα. Χρειάζεται μια παγκόσμια αντιμετώπιση. Πως γίνεται να βρίσκονται λύσεις για τα διεθνή ύδατα, τους διεθνείς αεροδιάδρομους, το διάστημα, και να μην υπάρχουν κανόνες για ευθύνες η επεξηγήσεις για κάθε νέα εφαρμογή που ρίχνουν στην αρένα της ανθρωπότητας οι πολυεθνικές του είδους?

Ως τελική επισήμανση, ως αν στοχασμό, ας αναρωτηθούμε, ο καθένας από τη δική του αφετηρία σκέψης,  θέλουμε τα παιδιά μας να μεγαλώσουν σε ένα περιβάλλον φυσικής αποξένωσης αναμεταξύ τους, αλλά με την αίσθηση της συνύπαρξης? Έχουμε ευθύνη για το προδιαγραφόμενο μέλλον της απομάκρυνσης από τη φύση και εμβάπτιση στον κυβερνοχώρο των επομένων γενιών από μας? Δεν είμαστε συνυπεύθυνοι με τα μεγάλα συμφέροντα των σχετιζόμενων με τις νέες τεχνολογίες, που στο όνομα του αλογίστου ανταγωνισμού και κέρδους, μπαίνουν στην προσωπική ζωή μας αλλά και αυτήν των βρεφών και παιδιών μας?

Ο νευροεπιστήμονας John Suler πρόσφατα προσομοίωσε το διαδίκτυο ως την «Αγρία Δύση». Οδηγός το κέρδος. Ας μην ταυτιστούμε για μια ακόμα φορά με τους Ινδιάνους, που σήμερα πλέον, ζητούν παρακαλώντας το αλκοόλ για να ξεχνάνε το τι είχαν και τι χάσανε.

Advertisements

Ένα Σχόλιο

  1. […] κεντρικός σχεδιασμός και ασφυχτικός έλεγχος. Στο ηλεκτρονικό διαδίκτυο οι συνδέσεις μας είναι πάμπολλες, τις περισσότερες […]

Σχολιασμός

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s